to podejście badawcze w naukach społecznych, uznające pojęcie systemu i jego analizę za kluczowe dla zrozumienia zjawisk społecznych.

Analiza systemowa jest szczególnie przydatna do złożonych zadań w szybko zmiennym otoczeniu, typowym dla naszych czasów. Jest ona formalnym i jawnym badaniem wspomagającym działanie osób odpowiedzialnych za decyzje lub linię postępowania w określonej (złożonej) sytuacji charakteryzującej się niepewnością. Ma na celu określenie pożądanego działania lub linii postępowania przez rozpoznanie i rozważenie dostępnych wariantów oraz porównanie ich przewidywanych następstw. Jednym z kluczowych pojęć analizy systemowej są modele i modelowanie.

Jak napisać esej? Nie ma na to reguły. W przypadku eseju liczy się: oryginalność pomysłu, która wyraża się zarówno w sposobie rozwinięcia tematu, jak i kompozycji; samodzielność sądów wynikających z rzetelnej analizy formalnej wybranych dzieł oraz dojrzałej interpretacji; duża wiedza merytoryczna, funkcjonalnie wykorzystana; erudycja, umiejętne wykorzystywanie przywoływanych tekstów, cytowanie, bogactwo kontekstów interpretacyjnych, dbałość o formę, umiejętność np. zastosowania tytułu, motta itp.; nienaganny, zindywidualizowany styl.

Niestety, nie można podać recepty na dojrzałość sądów, oryginalność ujęcia itp., a to jest niezwykle pożądane w przypadku eseju. Z tego punktu widzenia esej jest formą trudną i niewdzięczną. Z innego punktu widzenia esej daje autorowi pracy niezwykłą swobodę wypowiedzi, pozwala na zaprezentowanie się od jak najlepszej strony, inspiruje do wykraczania poza szkolny schematyzm i dogmatyzm interpretacyjny. Równocześnie jest sprawdzianem rzetelnej wiedzy.

Aby napisać dobry esej, musisz wiedzieć, co masz do powiedzenia na dany temat. Siadając do pisania, powinieneś zebrać odpowiedni materiał, który będzie punktem wyjścia do snucia refleksji. "Materiał", tzn. przykłady tekstów, cytaty, odpowiednie wiadomości. Ponadto musisz stworzyć precyzyjny plan wypowiedzi będący odzwierciedleniem Twojego pomysłu na pracę - zresztą plan taki jest gwarantem uporządkowania materiału i zachowania przejrzystego toku wypowiedzi.

Kompozycja eseju może być kunsztowna - nie musi zachowywać porządku linearnego. Możesz pozwolić sobie na powracające wątki, pytania retoryczne, metafory, anegdoty, dygresje. Twój wywód może być fragmentaryczny, choć w takim przypadku omawiany problem powinnaś pokazać z wielu perspektyw.

Wstęp, jak to wstęp, służy wprowadzeniu w problem. I w odróżnieniu od rozprawki we wstępie do eseju nie musisz stawiać tezy, nie masz obowiązku zajmować stanowiska polemicznego i myśleć wg wzoru "za" czy "przeciw". Możesz zacząć od cytatu, pytań retorycznych, odwołania do wydarzeń rzeczywistych, anegdoty czy wyrażenia początkowo niezobowiązującej własnej opinii. Rzecz w tym, by już we wstępie stworzyć sobie płaszczyznę do dalszych rozważań.

Tradycyjnie rozumiane rozwinięcie (środkowa część pracy) w przypadku eseju również może przybrać różnorodny kształt. Eseista pyta i odpowiada, przywołuje dzieła, poddaje je analizie, interpretuje i na tej podstawie wyciąga wnioski dotyczące postawionego w temacie problemu, świata całego i siebie samego. Gdyż pisanie eseju to snucie refleksji, to świadectwo namysłu i demonstracja kultury intelektualnej piszącego. W eseju można odwoływać się nie tylko do racjonalnego postrzegania rzeczywistości, ale i do uczuć, wyobraźni, wrażliwości i oczytania odbiorcy.

Zakończenie eseju musi być wszak wyraźne, choć może mieć charakter otwarty. Myśl jednak nie może płynąć donikąd. Musisz postarać się o jakiś rodzaj puenty. Podsumowując, możesz wskazać na wielość interpretacji omawianego tematu lub zająć jakieś określone stanowisko.

Przy wyborze tej formy pracy powinieneś zwrócić uwagę na język i wartość artystyczną wypowiedzi (poprawny, zindywidualizowany styl). Z całkowitą swobodą możesz używać określeń wartościujących i ujawniających poglądy "ja" autorskiego. Jest to słownictwo typu: "uważam, że...", "jestem przekonany", "według mojej opinii", "pragnę podkreślić" itp.